Badania wczesne vs. ewaluacyjne – kiedy które stosować i dlaczego

Wprowadzenie do badań UX

Badania UX (User Experience) stanowią kluczowy element procesu projektowania produktów cyfrowych, takich jak aplikacje, strony internetowe czy systemy interaktywne. Ich głównym celem jest zrozumienie potrzeb, zachowań i oczekiwań użytkowników końcowych, tak aby projektowane rozwiązania były użyteczne, intuicyjne i satysfakcjonujące w codziennym użytkowaniu.

W praktyce badania UX można podzielić na różne typy, w zależności od momentu ich przeprowadzania w procesie projektowym oraz celu, jaki mają spełniać. Dwa najczęściej stosowane podejścia to:

• Badania eksploracyjne – pomagają lepiej zrozumieć użytkowników, ich potrzeby oraz kontekst korzystania z potencjalnego produktu. Są wykorzystywane na wczesnych etapach projektowania, kiedy jeszcze nie istnieje gotowe rozwiązanie.
• Badania ewaluacyjne – skupiają się na ocenie konkretnego rozwiązania (np. prototypu lub gotowego produktu) pod kątem użyteczności, skuteczności i satysfakcji użytkowników.

Choć oba typy badań mają wspólny cel – tworzenie lepszych doświadczeń dla użytkownika – różnią się zakresem, metodami i momentem zastosowania. Ich odpowiednie dobranie do etapu projektu ma kluczowe znaczenie dla skuteczności całego procesu UX.

Czym są badania eksploracyjne?

Badania eksploracyjne to jeden z podstawowych typów badań UX, które służą do poznawania potrzeb, oczekiwań, zachowań i motywacji użytkowników na wczesnym etapie projektowania produktu lub usługi. Ich głównym celem jest odkrywanie i zrozumienie problemów oraz identyfikowanie potencjalnych obszarów do rozwoju – jeszcze zanim powstanie konkretna koncepcja rozwiązania.

Ten wpis powstał w odpowiedzi na zagadnienia, które regularnie pojawiają się na szkoleniach prowadzonych przez Cognity.

Ten rodzaj badań pozwala projektantom i zespołom produktowym zbudować solidne podstawy strategiczne poprzez dogłębne poznanie kontekstu, w jakim funkcjonują przyszli użytkownicy. Dzięki temu możliwe jest tworzenie rozwiązań lepiej dopasowanych do rzeczywistych potrzeb i realiów odbiorców końcowych.

Badania eksploracyjne są najczęściej stosowane na początku procesu projektowego, kiedy istnieje wiele niewiadomych i otwartych pytań. Umożliwiają one zebranie bogatego materiału jakościowego, który wspiera generowanie hipotez, tworzenie person, map empatii czy scenariuszy użycia.

Do najczęściej wykorzystywanych metod badawczych w tej kategorii należą m.in.:

• wywiady pogłębione (IDI),
• obserwacje kontekstowe,
• badania etnograficzne,
• warsztaty z użytkownikami (np. co-creation).

Podsumowując, badania eksploracyjne pomagają odpowiedzieć na pytania „dlaczego” i „co” – są fundamentem do podejmowania świadomych decyzji projektowych przed rozpoczęciem tworzenia samego rozwiązania.

Czym są badania ewaluacyjne?

Badania ewaluacyjne (ang. evaluative research) to rodzaj badań UX, których celem jest ocena konkretnego rozwiązania – najczęściej istniejącego już projektu, prototypu lub funkcji – pod kątem jego użyteczności, funkcjonalności i zgodności z oczekiwaniami użytkowników. W odróżnieniu od badań eksploracyjnych, które służą do odkrywania potrzeb i problemów użytkowników, badania ewaluacyjne sprawdzają, czy zaprojektowane rozwiązanie działa zgodnie z założeniami.

Najczęściej wykorzystuje się je w późniejszych etapach procesu projektowego, zwłaszcza przed wdrożeniem lub w czasie iteracyjnego usprawniania produktu. Badania te mają na celu identyfikację błędów użyteczności, wąskich gardeł w interakcji oraz problemów, które mogą utrudniać użytkownikowi osiągnięcie celu.

Typowe metody wykorzystywane w badaniach ewaluacyjnych obejmują m.in.:

• testy użyteczności (moderowane i niemoderowane),
• heurystyczne oceny interfejsu,
• analizy danych ilościowych z narzędzi analitycznych,
• eyetracking (śledzenie ruchu gałek ocznych),
• benchmarking rozwiązań na tle konkurencji.

W praktyce badania ewaluacyjne pozwalają nie tylko na wykrycie problemów, ale także na weryfikację hipotez projektowych oraz na uzasadnienie decyzji biznesowych z perspektywy realnych zachowań użytkowników. Dzięki nim zespoły projektowe mogą podejmować lepiej ugruntowane decyzje, minimalizując ryzyko wdrożenia nieefektywnego rozwiązania.

Dzięki zastosowaniu badań ewaluacyjnych projektanci i interesariusze mogą lepiej zrozumieć, jak użytkownicy faktycznie korzystają z produktu oraz na jakich etapach napotykają trudności. Jeśli chcesz poszerzyć swoją wiedzę o tym, jak skutecznie prezentować dane z badań i przekuwać je w trafne decyzje projektowe, warto zapoznać się z Kursem Data Storytelling. Narzędzia i strategia wizualizacji.

Kluczowe różnice między badaniami eksploracyjnymi a ewaluacyjnymi

Badania UX można podzielić na dwa główne typy: eksploracyjne i ewaluacyjne. Różnią się one celami, momentem zastosowania w procesie projektowym oraz metodami, które się w nich wykorzystuje.

Podsumowując, badania eksploracyjne pomagają zrozumieć, a ewaluacyjne sprawdzić. Obydwa typy są komplementarne i pełnią różne funkcje na różnych etapach cyklu życia produktu. Wybór odpowiedniego rodzaju badań zależy od tego, na jakie pytania chcemy uzyskać odpowiedzi i na jakim poziomie rozwoju znajduje się projekt. W czasie szkoleń Cognity ten temat bardzo często budzi ożywione dyskusje między uczestnikami.

Kiedy stosować badania eksploracyjne?

Badania eksploracyjne (znane też jako badania wczesne) są szczególnie przydatne na początkowych etapach procesu projektowego. Ich głównym celem jest zrozumienie kontekstu, potrzeb użytkowników oraz problemów, które jeszcze nie zostały jasno zdefiniowane. Tego typu badania pomagają projektantom i zespołom produktowym odkryć nowe możliwości, zebrać inspiracje oraz określić kierunek dalszego rozwoju rozwiązania. Dla osób chcących pogłębić swoją wiedzę z zakresu analizy danych i skutecznego przekazywania insightów, polecamy Kurs Data Storytelling z AI – Opanuj analizę danych i storytelling.

• W fazie odkrywania – gdy dopiero poznajemy użytkowników, ich cele, motywacje i wyzwania.
• Przed rozpoczęciem projektowania – by zrozumieć, co należy zaprojektować i dlaczego.
• W trakcie tworzenia koncepcji – aby generować i weryfikować pomysły zanim zostaną wdrożone w prototypie lub produkcie.
• Gdy brakuje danych – jeśli zespół nie dysponuje wystarczającymi informacjami o rynku, użytkownikach czy problemie.

Badania eksploracyjne warto stosować także wtedy, gdy pojawiają się nowe trendy, zmiany technologiczne lub potrzeba wejścia na nowy rynek. Wspierają one nie tylko lepsze zrozumienie użytkownika, ale również pomagają precyzyjniej określić wymagania biznesowe i projektowe.

Podsumowując, badania eksploracyjne to narzędzie, które wspiera projektowanie zorientowane na użytkownika i zwiększa szanse na stworzenie trafnych, potrzebnych rozwiązań. Jeśli chcesz rozwijać swoje kompetencje w tym obszarze, sprawdź nasz Kurs Data Storytelling z AI – Opanuj analizę danych i storytelling.

Kiedy stosować badania ewaluacyjne?

Badania ewaluacyjne w UX mają na celu ocenę istniejących rozwiązań i sprawdzenie, jak dobrze działają względem założonych celów projektowych i potrzeb użytkowników. Stosuje się je przede wszystkim wtedy, gdy produkt lub jego prototyp jest już dostępny i można przetestować jego działanie, wygląd czy użyteczność w praktyce.

Oto typowe sytuacje, w których warto sięgnąć po badania ewaluacyjne:

• Po stworzeniu prototypu: Gdy chcesz sprawdzić, czy zaprojektowane rozwiązania są intuicyjne i spełniają oczekiwania użytkowników.
• Przed wdrożeniem produktu: Aby zidentyfikować problemy użyteczności, które mogłyby wpłynąć na sukces rynkowy.
• W trakcie rozwoju: Do bieżącego testowania nowych funkcji lub zmian wprowadzanych w produkcie.
• Po wdrożeniu: W celu optymalizacji doświadczenia użytkownika na podstawie rzeczywistych interakcji.

Badania ewaluacyjne są szczególnie przydatne w procesie iteracyjnego projektowania, gdzie decyzje podejmowane są na podstawie konkretnych wyników testów z użytkownikami. Mogą przyjmować formę testów użyteczności, analiz heurystycznych, testów A/B czy badań ilościowych na dużych próbach.

Dla lepszego zobrazowania różnic między eksploracją a ewaluacją, poniższa tabela przedstawia orientacyjne momenty ich zastosowania:

Przykłady zastosowania w praktyce UX

Badania eksploracyjne i ewaluacyjne znajdują szerokie zastosowanie na różnych etapach procesu projektowego. Ich właściwe użycie pozwala lepiej zrozumieć potrzeby użytkowników, a także optymalizować istniejące rozwiązania. Oto kilka przykładów, które pokazują ich praktyczne wykorzystanie w działaniach UX:

• Tworzenie nowego produktu cyfrowego – na etapie koncepcyjnym zespoły UX często sięgają po badania eksploracyjne, takie jak wywiady pogłębione czy obserwacje, aby zrozumieć potrzeby użytkowników i odkryć ich motywacje. Pozwala to zidentyfikować luki na rynku i zaprojektować rozwiązanie odpowiadające realnym oczekiwaniom.
• Redesign istniejącego serwisu – zanim projektowanie nowego interfejsu stanie się priorytetem, warto przeprowadzić badania eksploracyjne, by dowiedzieć się, co aktualnie nie działa i dlaczego użytkownicy napotykają problemy.
• Testowanie prototypów – na etapie, gdy dostępne są już pierwsze szkice lub prototypy, badania ewaluacyjne, takie jak testy użyteczności, pozwalają ocenić, czy użytkownicy rozumieją projektowany interfejs i czy mogą sprawnie wykonywać zamierzone zadania.
• Ocena gotowego produktu – po wdrożeniu nowej wersji serwisu lub aplikacji, badania ewaluacyjne pomagają zmierzyć efektywność zmian i wskazać obszary do dalszej optymalizacji.
• Wsparcie decyzji biznesowych – zarówno eksploracyjne, jak i ewaluacyjne metody badawcze mogą dostarczyć danych potrzebnych do podejmowania decyzji dotyczących rozwoju produktu, priorytetyzacji funkcji czy inwestycji w nowe segmenty rynku.

Jak widać, wybór odpowiedniego typu badań UX zależy od etapu projektu oraz celów, jakie chcemy osiągnąć. Umiejętne łączenie eksploracji z ewaluacją pozwala projektować bardziej trafne i skuteczne rozwiązania cyfrowe.

Podsumowanie i wskazówki dla projektantów

Badania UX są nieodłącznym elementem procesu projektowego, a ich skuteczne wykorzystanie może znacząco wpłynąć na jakość tworzonego produktu. Kluczowe jest zrozumienie, że badania eksploracyjne służą przede wszystkim do poznania potrzeb użytkowników i zrozumienia kontekstu problemu, natomiast badania ewaluacyjne pozwalają na ocenę już istniejących rozwiązań i ich dopasowania do oczekiwań odbiorców.

Dobrą praktyką dla projektantów jest umiejętne łączenie obu typów badań w zależności od etapu projektu i celu, jaki chcą osiągnąć. Dzięki temu możliwe jest nie tylko projektowanie rozwiązań zgodnych z rzeczywistymi potrzebami użytkowników, ale także ich skuteczna optymalizacja i doskonalenie na podstawie konkretnych danych.

• Na początku projektu warto skupić się na eksploracji – zrozumieć użytkownika, jego potrzeby i kontekst użycia.
• W fazach dalszych należy weryfikować i testować – sprawdzać, co działa, a co wymaga poprawy.
• Nie bój się łączyć metod i elastycznie dopasowywać je do zmieniających się warunków projektowych.
• Dokumentuj i analizuj wyniki, aby decyzje projektowe opierać na rzetelnych danych, a nie przypuszczeniach.

Świadome podejście do wyboru rodzaju badań UX to inwestycja, która procentuje lepszym doświadczeniem użytkownika, większą satysfakcją z produktu i mniejszym ryzykiem kosztownych błędów projektowych. W Cognity uczymy, jak skutecznie radzić sobie z podobnymi wyzwaniami – zarówno indywidualnie, jak i zespołowo.

10 zastosowań agentów AI, które zmieniają sposób pracy 29 września 2025

Najczęstsze błędy przy tworzeniu workflowów z LangChain i jak ich uniknąć 27 września 2025