Klasy ryzyka w AI Act – jak sklasyfikować swoje systemy sztucznej inteligencji?

Wprowadzenie do AI Act i systemu klasyfikacji ryzyka

Rozporządzenie o sztucznej inteligencji, znane jako Artificial Intelligence Act (AI Act), to przełomowy akt prawny Komisji Europejskiej, którego celem jest uregulowanie rozwoju, wdrażania i wykorzystywania systemów sztucznej inteligencji na terenie Unii Europejskiej. Przyjęty w odpowiedzi na dynamiczny rozwój technologii AI oraz rosnące znaczenie etyki i bezpieczeństwa cyfrowego, AI Act stanowi pierwszy kompleksowy zbiór przepisów mający na celu zapewnienie zaufania do systemów AI przy jednoczesnym wspieraniu innowacji.

Jednym z kluczowych elementów AI Act jest system klasyfikacji ryzyka, który uzależnia obowiązki regulatorów i dostawców systemów od poziomu potencjalnego zagrożenia, jakie dany system AI może stanowić dla praw i wolności osób fizycznych oraz dla interesu publicznego. Zgodnie z założeniami rozporządzenia, systemy AI podlegają ocenie i kwalifikacji do jednej z czterech głównych kategorii ryzyka:

• Systemy o niedopuszczalnym ryzyku – zakazane ze względu na ich sprzeczność z wartościami UE.
• Systemy wysokiego ryzyka – podlegające ścisłej regulacji i nadzorowi.
• Systemy o ograniczonym ryzyku – wymagające podstawowych obowiązków informacyjnych.
• Systemy o minimalnym ryzyku – objęte najmniejszymi ograniczeniami prawnymi.

Takie podejście umożliwia dostosowanie wymogów regulacyjnych do konkretnego zastosowania technologii, względów bezpieczeństwa i wpływu społecznego danego systemu. Z punktu widzenia przedsiębiorstw i instytucji korzystających z AI, właściwa klasyfikacja ich rozwiązań ma kluczowe znaczenie – determinuje bowiem zakres obowiązków prawnych, odpowiedzialności oraz wymaganej dokumentacji technicznej i zgodności z przepisami.

AI Act wprowadza tym samym fundament do budowy etycznej, transparentnej i odpowiedzialnej sztucznej inteligencji, która służy obywatelom i wspiera rozwój gospodarki cyfrowej w Europie.

Poziomy ryzyka w AI Act: definicje i charakterystyka

AI Act, czyli Akt o sztucznej inteligencji przyjęty przez Unię Europejską, wprowadza system klasyfikacji systemów AI według poziomu ryzyka, które mogą stwarzać dla praw i wolności obywateli oraz dla bezpieczeństwa publicznego. Ustawa definiuje cztery główne kategorie ryzyka, w które mogą zostać przypisane poszczególne systemy AI w zależności od ich przeznaczenia i wpływu na społeczeństwo. Temat tego artykułu pojawia się w niemal każdej sesji szkoleniowej Cognity – czasem w formie pytania, czasem w formie frustracji.

• Minimalne lub żadne ryzyko – Do tej kategorii należą systemy AI o bardzo ograniczonym potencjale wpływu na prawa obywateli. Są to m.in. filtry antyspamowe, systemy rekomendacji treści czy chatboty stosowane do prostych interakcji. Systemy te nie podlegają istotnym wymogom regulacyjnym.
• Ograniczone ryzyko – Systemy z tej grupy mogą wchodzić w interakcje z użytkownikiem, ale nie mają znaczącego wpływu na jego prawa. Wymagają spełnienia określonych wymogów w zakresie przejrzystości, np. informowania użytkownika, że wchodzi w interakcję ze sztuczną inteligencją.
• Wysokie ryzyko – Klasa obejmująca systemy AI stosowane w obszarach newralgicznych, takich jak zatrudnienie, edukacja, opieka zdrowotna, infrastruktura krytyczna czy egzekwowanie prawa. Ze względu na ich wpływ na życie ludzi, podlegają one szczegółowym wymogom w zakresie jakości danych, przejrzystości, nadzoru ludzkiego oraz zarządzania ryzykiem.
• Niedopuszczalne ryzyko – Kategoria ta obejmuje systemy AI, które są zakazane na terenie UE, ponieważ stanowią wyraźne zagrożenie dla bezpieczeństwa, praw podstawowych lub wolności osób. Przykłady to systemy manipulujące zachowaniem ludzi w sposób szkodliwy lub wykorzystujące techniki podprogowe.

Klasyfikacja ryzyka w AI Act służy jako fundament dla określenia obowiązków prawnych i technicznych wobec twórców i użytkowników systemów AI. Rozpoznanie właściwego poziomu ryzyka jest kluczowe dla zapewnienia zgodności z przepisami oraz ochrony użytkowników końcowych.

Obowiązki regulacyjne dla poszczególnych poziomów ryzyka

AI Act wprowadza czterostopniowy system klasyfikacji ryzyka systemów sztucznej inteligencji, który bezpośrednio przekłada się na zakres obowiązków regulacyjnych dla podmiotów wdrażających lub rozwijających takie technologie. W zależności od poziomu ryzyka — niedopuszczalne, wysokie, ograniczone lub minimalne — przedsiębiorstwa muszą spełnić różne wymogi dotyczące zgodności, przejrzystości i nadzoru.

Dla systemów klasyfikowanych jako wysokiego ryzyka, wymogi są najszersze i obejmują pełny cykl zarządzania zgodnością – od projektowania, przez wdrożenie, aż po monitorowanie działania. Z kolei dla systemów o ograniczonym ryzyku kluczowe są obowiązki informacyjne, zapewniające odpowiednią przejrzystość dla użytkownika końcowego. Minimalne ryzyko oznacza pełną swobodę użycia bez obowiązków dodatkowych, natomiast systemy niedopuszczalne są objęte całkowitym zakazem stosowania. Jeśli chcesz dowiedzieć się, jak prawidłowo klasyfikować i wdrażać wymagania regulacyjne, zapoznaj się z Kursem AI Act w praktyce – compliance, ryzyka i obowiązki.

Praktyczne przykłady klasyfikacji AI w sektorze zdrowia, finansów i edukacji

AI Act wyróżnia cztery poziomy ryzyka dla systemów sztucznej inteligencji: minimalne, ograniczone, wysokie oraz niedopuszczalne. Klasyfikacja ta ma kluczowe znaczenie dla określenia obowiązków regulacyjnych i poziomu nadzoru nad danym rozwiązaniem. Poniżej przedstawiamy praktyczne przykłady zastosowania AI w trzech kluczowych sektorach: zdrowia, finansów i edukacji, ukazując, jak może wyglądać ich klasyfikacja ryzyka.

Warto zaznaczyć, że przypisana kategoria ryzyka nie zależy wyłącznie od branży, ale przede wszystkim od konkretnego celu i sposobu wykorzystania systemu AI. Przykładowo, system wspomagający decyzje medyczne niesie znacznie większe ryzyko niż narzędzie edukacyjne o charakterze wspomagającym naukę, nawet jeśli oba przetwarzają dane osobowe.

W Cognity mamy doświadczenie w pracy z zespołami, które wdrażają to rozwiązanie – dzielimy się tym także w artykule.

W kolejnych krokach przedsiębiorstwa będą musiały przeprowadzić dokładną analizę ryzyka, biorąc pod uwagę czynniki takie jak wpływ na prawa i bezpieczeństwo użytkowników, stopień autonomii systemu czy jakość danych treningowych.

Identyfikacja i ocena ryzyka systemów AI przez przedsiębiorstwa

Skuteczna klasyfikacja systemów sztucznej inteligencji zgodnie z wymogami AI Act rozpoczyna się od dokładnej identyfikacji ich funkcji, zastosowania oraz możliwego wpływu na prawa i bezpieczeństwo użytkowników. Przedsiębiorstwa muszą opracować systemowe podejście do oceny ryzyka, które umożliwi przypisanie odpowiedniego poziomu ryzyka danemu systemowi AI zgodnie z unijnymi regulacjami.

Proces ten obejmuje zarówno analizę techniczną, jak i kontekstową – uwzględniającą środowisko użycia, użytkownika końcowego oraz potencjalne konsekwencje działania systemu. Dla wielu organizacji oznacza to konieczność integracji oceny ryzyka AI z już istniejącymi wewnętrznymi procedurami zarządzania ryzykiem i zgodnością (compliance). W tym kontekście pomocny może być Kurs Compliance i bezpieczeństwo danych w organizacji, który wspiera budowanie wiedzy i kompetencji niezbędnych do prawidłowej klasyfikacji i oceny ryzyka systemów AI.

Kluczowe etapy identyfikacji i oceny ryzyka

• Inwentaryzacja systemów AI – rozpoznanie i dokumentacja wszystkich rozwiązań AI w organizacji, zarówno tych rozwijanych wewnętrznie, jak i nabytych od dostawców zewnętrznych.
• Analiza celu i funkcji systemu – określenie, do czego służy dany system AI i jakie decyzje podejmuje lub wspomaga, a także jaki wpływ może mieć jego działanie na ludzi i procesy.
• Ocena zgodności z kategoriami ryzyka AI Act – przypisanie systemu do jednej z czterech kategorii ryzyka (minimalne, ograniczone, wysokie, niedopuszczalne) na podstawie jego charakterystyki i zastosowania.
• Identyfikacja użytkowników końcowych i kontekstu użycia – zrozumienie, kto będzie korzystał z systemu i w jakich warunkach, co może wpływać na poziom ryzyka.
• Dokumentacja procesu oceny – zachowanie przejrzystości i możliwości audytu poprzez dokładne udokumentowanie przyjętej metodologii, źródeł danych i kryteriów oceny.

Porównanie działań dla różnych poziomów AI

Warto podkreślić, że klasyfikacja ryzyka nie jest działaniem jednorazowym – powinna być powtarzana cyklicznie, zwłaszcza w przypadku aktualizacji systemów AI lub zmiany ich kontekstu użycia. Ponadto, wiele podmiotów decyduje się na wykorzystanie zewnętrznych audytów lub narzędzi wspierających ocenę zgodności z regulacjami.

Wyzwania i konsekwencje błędnej klasyfikacji ryzyka

Błędna klasyfikacja systemu AI w ramach AI Act może prowadzić do poważnych konsekwencji prawnych, etycznych i operacyjnych. Dla wielu organizacji głównym wyzwaniem jest zrozumienie, do której kategorii ryzyka kwalifikuje się ich system – niskiego, ograniczonego, wysokiego czy niedopuszczalnego. Każdy z tych poziomów wiąże się z innym zakresem obowiązków i ograniczeń, a niewłaściwa ocena ryzyka może skutkować niezgodnością z przepisami prawa UE.

Główne wyzwania w klasyfikacji

• Złożoność techniczna systemów AI – nowoczesne modele, szczególnie oparte na uczeniu głębokim, mogą mieć trudne do przewidzenia zachowania i wielowarstwowe zastosowania.
• Niejasność granic między kategoriami ryzyka – w praktyce wiele systemów AI wykazuje cechy pasujące do więcej niż jednej klasy, co utrudnia jednoznaczną klasyfikację.
• Zmiana zastosowania w czasie – systemy AI mogą ewoluować, a ich pierwotne zastosowanie może się rozszerzyć lub przekształcić, co zmienia poziom ryzyka.
• Brak wiedzy eksperckiej – nie wszystkie przedsiębiorstwa dysponują kompetencjami prawnymi i technicznymi potrzebnymi do dokonania precyzyjnej oceny ryzyka.

Konsekwencje błędnej klasyfikacji

Efekty długoterminowe

Błędna klasyfikacja może wpływać nie tylko na zgodność z regulacjami, ale także na reputację firmy, zaufanie klientów i relacje z partnerami biznesowymi. W przypadku systemów o potencjalnym wpływie na prawa podstawowe obywateli – np. w kontekście nadzoru, rekrutacji czy dostępu do usług publicznych – ryzyko reputacyjne i społeczne może być równie dotkliwe, jak sankcje prawne.

Rola organów nadzorczych i przyszłość regulacji AI w UE

Wraz z wejściem w życie AI Act, kluczowe znaczenie zyskują organy nadzorcze odpowiedzialne za monitorowanie zgodności systemów sztucznej inteligencji z nowymi przepisami. Ich zadaniem będzie nie tylko egzekwowanie prawa, lecz także wspieranie przedsiębiorstw w interpretacji przepisów oraz zapewnienie jednolitego stosowania regulacji na terenie całej Unii Europejskiej.

Każde państwo członkowskie będzie zobowiązane do wyznaczenia krajowego organu nadzoru, który będzie współpracować z Europejską Radą ds. Sztucznej Inteligencji. Ta ostatnia ma pełnić funkcję koordynacyjną i doradczą, wspierając harmonizację działań nadzorczych w UE oraz promując wymianę dobrych praktyk między państwami.

Organy nadzoru będą odgrywać kluczową rolę m.in. w:

• przyjmowaniu i analizie dokumentacji technicznej dostarczanej przez dostawców systemów AI,
• prowadzeniu audytów zgodności i ocenie rzeczywistego ryzyka związanego z działaniem systemów,
• udzielaniu zezwoleń lub nakładaniu sankcji w przypadku naruszeń przepisów,
• współtworzeniu wytycznych sektorowych i interpretacyjnych.

Patrząc w przyszłość, regulacje dotyczące sztucznej inteligencji w Unii Europejskiej będą musiały ewoluować wraz z rozwojem technologii. Dynamiczny charakter AI sprawia, że ramy prawne muszą być elastyczne, a jednocześnie zapewniać odpowiedni poziom ochrony praw podstawowych oraz bezpieczeństwa użytkowników. Przewiduje się również rozszerzanie kompetencji organów nadzorczych oraz rozwój nowych mechanizmów monitoringu i certyfikacji, które umożliwią skuteczniejsze reagowanie na pojawiające się zagrożenia.

Wzmacnianie dialogu między regulatorami, branżą technologiczną i społeczeństwem obywatelskim stanie się nieodzownym elementem dalszego kształtowania odpowiedzialnej i zrównoważonej polityki AI w Europie.

Podsumowanie i rekomendacje dla firm wdrażających AI

Wprowadzenie unijnego rozporządzenia AI Act oznacza istotne zmiany dla przedsiębiorstw korzystających z technologii sztucznej inteligencji. Kluczowym elementem regulacji jest system klasyfikacji ryzyka, który pozwala zidentyfikować poziom potencjalnego zagrożenia, jakie dany system AI może stwarzać dla zdrowia, bezpieczeństwa, praw podstawowych i interesów obywateli.

W praktyce rozporządzenie dzieli systemy AI na cztery główne kategorie ryzyka: niedopuszczalne, wysokie, ograniczone i minimalne. Od poziomu ryzyka zależą obowiązki przedsiębiorstw, takie jak obowiązek oceny zgodności, prowadzenia dokumentacji technicznej, zapewnienia przejrzystości działania systemu czy informowania użytkowników.

Dla firm planujących lub już wykorzystujących AI oznacza to konieczność:

• Analizy funkcji i zastosowań systemu AI w kontekście kryteriów określonych przez AI Act.
• Identyfikacji poziomu ryzyka i przypisania systemu do odpowiedniej kategorii zgodnie z regulacjami.
• Dostosowania procesów projektowania i wdrażania AI do wymogów prawnych dla danego poziomu ryzyka.
• Monitorowania zmian legislacyjnych i wytycznych organów nadzorczych, które mogą wpływać na obowiązki firm.

Wczesne rozpoczęcie prac nad zgodnością z AI Act nie tylko minimalizuje ryzyko sankcji, ale też zwiększa zaufanie interesariuszy i może stać się przewagą konkurencyjną. Kluczowe jest podejście strategiczne i świadome zarządzanie ryzykiem w całym cyklu życia systemu AI. W Cognity zachęcamy do traktowania tej wiedzy jako punktu wyjścia do zmiany – i wspieramy w jej wdrażaniu.

Jak wykorzystać storytelling w biznesie 27 czerwca 2025

Czy ChatGPT można zintegrować z innymi aplikacjami? 25 czerwca 2025