Jak interpretować pojęcie „systemu AI wysokiego ryzyka” w świetle Artykułu 4

Wprowadzenie do EU AI Act i definicji systemu AI

Rozporządzenie o sztucznej inteligencji, znane jako EU AI Act, to pierwsze kompleksowe prawo Unii Europejskiej dotyczące regulacji systemów sztucznej inteligencji. Jego celem jest zapewnienie bezpiecznego i zgodnego z wartościami europejskimi rozwoju oraz wdrażania technologii AI w różnych dziedzinach życia społecznego i gospodarczego. Akt ten wprowadza strukturę opartą na ocenie ryzyka, dzieląc systemy AI na kategorie m.in. o wysokim, ograniczonym i minimalnym ryzyku.

Podstawą dla dalszej analizy jest zrozumienie, czym jest „system AI” w rozumieniu EU AI Act. W przepisach rozporządzenia system AI definiowany jest jako oprogramowanie opracowane z wykorzystaniem jednej lub większej liczby technik i podejść wymienionych w załączniku I do aktu, które może generować wyniki takie jak treści, prognozy, zalecenia lub decyzje wpływające na środowisko, z którym wchodzi w interakcję. Definicja ta obejmuje szeroki wachlarz technologii, od uczenia maszynowego, przez systemy oparte na regułach, po modele statystyczne.

W ramach EU AI Act kluczowe znaczenie ma także sposób, w jaki te systemy są wykorzystywane – nie tylko ich techniczne możliwości, ale również kontekst zastosowania, wpływ na prawa podstawowe, zdrowie, bezpieczeństwo oraz procesy demokratyczne. Dlatego też klasyfikacja systemów na różne poziomy ryzyka odgrywa centralną rolę w ocenie zgodności z regulacjami.

Znaczenie Artykułu 4 w kontekście systemów wysokiego ryzyka

Artykuł 4 rozporządzenia EU AI Act odgrywa kluczową rolę w definiowaniu, identyfikowaniu i klasyfikowaniu systemów sztucznej inteligencji w unijnym porządku prawnym. Stanowi on punkt wyjścia dla dalszej oceny, czy dany system AI może zostać uznany za system wysokiego ryzyka, co ma bezpośrednie przełożenie na obowiązki regulacyjne nałożone na jego dostawców i użytkowników.

W artykule tym zawarta jest ogólna definicja systemu AI, wspólna dla całego rozporządzenia, która obejmuje szeroki zakres technologii i podejść obliczeniowych, w tym systemy oparte na uczeniu maszynowym, logice symbolicznej czy metodach statystycznych. Artykuł 4 służy także jako oś odniesienia dla interpretacji innych przepisów EU AI Act, w tym tych dotyczących systemów wysokiego ryzyka.

Znaczenie Artykułu 4 w kontekście systemów wysokiego ryzyka przejawia się przede wszystkim w trzech aspektach:

• Ustanowienie jednolitej definicji systemu AI – co umożliwia spójne stosowanie przepisów w całej Unii Europejskiej.
• Określenie zakresu technologii podlegających regulacjom – co pomaga zidentyfikować, które systemy mogą potencjalnie kwalifikować się jako wysokiego ryzyka.
• Nadanie ram oceny ryzyka – co stanowi fundament dalszej analizy, czy dany system spełnia kryteria wysokiego ryzyka na podstawie jego przeznaczenia i kontekstu użycia.

Artykuł ten nie zawiera samodzielnie listy systemów uznanych za wysokiego ryzyka, ale pełni funkcję definicyjną i kierunkową, niezbędną do stosowania kolejnych artykułów EU AI Act, w tym tych, które zajmują się kwalifikacją i regulowaniem systemów wysokiego ryzyka. Ten wpis powstał w odpowiedzi na zagadnienia, które regularnie pojawiają się na szkoleniach prowadzonych przez Cognity.

Kryteria kwalifikacji systemów AI jako wysokiego ryzyka

Rozporządzenie o sztucznej inteligencji (EU AI Act) wprowadza czteropoziomową klasyfikację systemów AI ze względu na poziom ryzyka. Wśród nich szczególnie istotna jest kategoria systemów wysokiego ryzyka (high-risk AI systems), które podlegają najbardziej rygorystycznym wymogom regulacyjnym. Kluczowe znaczenie w ich identyfikacji mają kryteria określone w Artykule 4 wraz z odniesieniami do załącznika III.

Systemy AI są uznawane za wysokiego ryzyka, gdy spełniają co najmniej jedno z dwóch podstawowych kryteriów:

• Stosowanie w sektorach o krytycznym znaczeniu dla bezpieczeństwa i praw podstawowych – np. opieka zdrowotna, edukacja, infrastruktura krytyczna, egzekwowanie prawa czy zatrudnienie.
• Wykorzystanie do podejmowania decyzji mających bezpośredni wpływ na ludzi – zwłaszcza gdy systemy te decydują o dostępie do usług publicznych, edukacji, zatrudnienia czy świadczeń socjalnych.

Dodatkowo, Artykuł 4 wskazuje, że systemy AI mogą być uznane za wysokiego ryzyka zarówno ze względu na ich przeznaczenie, jak i sposób implementacji. W tym kontekście istotna jest również rola tzw. operatora systemu – czyli podmiotu odpowiedzialnego za wdrożenie i eksploatację danego rozwiązania.

Poniższa tabela prezentuje przykładowe zastosowania i ich potencjalną kwalifikację jako systemy wysokiego ryzyka:

Warto zaznaczyć, że klasyfikacja systemu jako wysokiego ryzyka nie zależy wyłącznie od technologii, ale przede wszystkim od jej kontekstu zastosowania i potencjalnego wpływu na jednostki oraz społeczeństwo. Aby lepiej zrozumieć obowiązki i standardy wynikające z regulacji, warto zapoznać się z Kursem AI Act w praktyce – compliance, ryzyka i obowiązki.

Konsekwencje prawne dla systemów zakwalifikowanych jako wysokiego ryzyka

Systemy sztucznej inteligencji sklasyfikowane jako „wysokiego ryzyka” w rozumieniu EU AI Act podlegają znaczącym obowiązkom prawnym. Celem tych regulacji jest zapewnienie wysokiego poziomu przejrzystości, bezpieczeństwa i ochrony praw podstawowych w kontekście stosowania AI w obszarach o dużym wpływie na ludzi i społeczeństwo.

Główne konsekwencje prawne dla dostawców i użytkowników takich systemów obejmują m.in. obowiązki w zakresie zgodności, monitorowania, dokumentacji oraz nadzoru. Poniższa tabela przedstawia wybrane wymagania nałożone przez rozporządzenie:

Niedopełnienie tych obowiązków może skutkować poważnymi konsekwencjami prawnymi, w tym wysokimi karami finansowymi. Zgodnie z AI Act, sankcje za naruszenie mogą sięgać nawet 30 milionów euro lub 6% całkowitego rocznego obrotu firmy – w zależności od tego, która z wartości jest wyższa.

W praktyce oznacza to, że organizacje planujące wdrożenie systemów AI w obszarach takich jak rekrutacja, edukacja, opieka zdrowotna, wymiar sprawiedliwości czy infrastruktura krytyczna, muszą nie tylko spełnić rygorystyczne wymogi techniczne, ale także zapewnić odpowiednie procedury zgodności i nadzoru. W Cognity omawiamy to zagadnienie zarówno od strony technicznej, jak i praktycznej – zgodnie z realiami pracy uczestników.

Jak organizacje mogą ocenić, czy ich systemy podlegają pod definicję

Aby zidentyfikować, czy dany system sztucznej inteligencji kwalifikuje się jako system wysokiego ryzyka zgodnie z EU AI Act, organizacje muszą przeprowadzić szereg kroków analitycznych i formalnych. Ocena ta nie tylko wspiera zgodność z przepisami, lecz także pozwala na wcześniejsze przygotowanie się do potencjalnych obowiązków regulacyjnych.

1. Zrozumienie roli systemu AI

Pierwszym krokiem jest określenie funkcji i zastosowania systemu AI w kontekście jego wpływu na zdrowie, bezpieczeństwo, prawa podstawowe lub inne dobra chronione. Kluczowe pytania, które należy sobie zadać, obejmują:

• Czy system jest wykorzystywany w obszarach objętych załącznikiem III EU AI Act (np. zatrudnienie, dostęp do edukacji, wymiar sprawiedliwości)?
• Jaki jest stopień autonomii działania systemu i czy może on podejmować decyzje mające wpływ na ludzi?

2. Klasyfikacja funkcjonalna systemu

Organizacje powinny zidentyfikować typ systemu AI według przewidzianej klasyfikacji w rozporządzeniu. Poniższa tabela przedstawia uproszczone porównanie kategorii:

3. Samoocena i dokumentacja

Po przeanalizowaniu zastosowania i funkcji systemu, organizacja powinna przeprowadzić wewnętrzną samoocenę ryzyka. Może to obejmować m.in.:

• Przygotowanie opisu systemu (architektura, dane wejściowe, funkcje)
• Identyfikację potencjalnych zagrożeń dla użytkownika końcowego
• Ustalenie, czy system wchodzi w zakres stosowania załącznika II lub III EU AI Act

4. Zaangażowanie działów compliance i prawnych

W celu pełniejszej oceny należy zaangażować działy odpowiedzialne za zgodność prawną i ochronę danych. Współpraca interdyscyplinarna ułatwia poprawną interpretację przepisów i przygotowanie odpowiedniej dokumentacji oceniającej charakter systemu.

5. Narzędzia wspomagające ocenę

Na rynku pojawia się coraz więcej narzędzi wspierających klasyfikację systemów – od checklist po interaktywne formularze oceny ryzyka. Przykład uproszczonego fragmentu takiego formularza może wyglądać następująco:

System name: CandidateScreenAI
Primary use: Preselekcja kandydatów do pracy
Human oversight: Partial
Sensitive data used: Yes
Potential impact: High
Likely high risk: TRUE

Dobrze udokumentowana i przeprowadzona analiza ryzyka stanowi podstawę dla dalszych działań związanych z zapewnieniem zgodności systemu z wymogami EU AI Act. Aby pogłębić wiedzę i skutecznie przygotować się na wdrożenie przepisów, warto rozważyć udział w szkoleniu Kurs AI a RODO - jak łączyć zgodność regulacyjną z wdrażaniem nowych technologii.

Przykłady zastosowań AI uznawanych za wysokiego ryzyka

Zgodnie z rozporządzeniem EU AI Act, niektóre zastosowania sztucznej inteligencji są klasyfikowane jako systemy wysokiego ryzyka ze względu na ich potencjalny wpływ na podstawowe prawa, zdrowie, bezpieczeństwo i dobro jednostek. W poniższej tabeli przedstawiono kategorie oraz przykłady zastosowań AI, które zostały uznane za wysokiego ryzyka:

Wspólną cechą tych zastosowań jest ich wpływ na prawa i wolności obywateli oraz potencjalne konsekwencje wynikające z błędnych decyzji algorytmu. Dlatego też wymagają one szczególnego nadzoru regulacyjnego i spełnienia określonych warunków zgodności.

Wnioski i rekomendacje dla twórców i użytkowników systemów AI

W obliczu rosnącej roli sztucznej inteligencji w wielu sektorach życia społecznego i gospodarczego, zrozumienie i przestrzeganie przepisów EU AI Act, w szczególności dotyczących systemów wysokiego ryzyka, jest kluczowe dla zapewnienia zgodności z prawem oraz budowania zaufania społecznego do technologii.

Twórcy i użytkownicy systemów AI powinni podjąć aktywne działania w kierunku:

• Dokładnej analizy funkcji i przeznaczenia ich systemów – już na wczesnym etapie projektowania należy ocenić potencjalne ryzyka związane z wpływem systemu na prawa podstawowe, zdrowie, bezpieczeństwo lub środowisko.
• Zapoznania się z definicją „systemu AI” w rozumieniu aktu – aby poprawnie zidentyfikować, czy dane rozwiązanie podlega regulacjom i w jakim zakresie.
• Zbudowania lub dostosowania procesów zgodności – w tym wdrożenia systemów zarządzania ryzykiem, dokumentacji technicznej oraz mechanizmów nadzoru nad działaniem AI.
• Monitorowania zmian legislacyjnych – ponieważ regulacje AI będą ewoluować, konieczne jest ciągłe śledzenie nowych aktów wykonawczych, wytycznych i interpretacji prawnych.
• Współpracy między działami technicznymi i prawnymi – tylko interdyscyplinarne podejście umożliwia pełne zrozumienie i wdrożenie wymagań aktów prawnych dotyczących AI.

Ramy określone w EU AI Act, choć wymagające, tworzą fundament dla odpowiedzialnego rozwoju i wykorzystania sztucznej inteligencji w Europie. Przemyślane projektowanie systemów z uwzględnieniem aspektów etycznych i regulacyjnych nie tylko zmniejsza ryzyko prawne, ale również zwiększa ich wiarygodność i akceptację społeczną.

Podsumowanie i dalsze kroki dla firm

Wprowadzenie unijnego aktu o sztucznej inteligencji (EU AI Act) oznacza nowy paradygmat regulacyjny dla organizacji działających na rynku europejskim. Kluczowym elementem tego aktu jest klasyfikacja systemów AI pod kątem poziomu ryzyka, ze szczególnym uwzględnieniem kategorii „wysokiego ryzyka”. Zrozumienie, czym dokładnie jest system AI wysokiego ryzyka i jakie obowiązki się z tym wiążą, stanie się nieodzowne dla utrzymania zgodności z przepisami oraz zachowania konkurencyjności.

Dla firm oznacza to konieczność:

• Mapowania zastosowań AI w kontekście działalności operacyjnej i oferowanych produktów lub usług.
• Oceny zgodności wykorzystywanych systemów AI z nowymi regulacjami poprzez przegląd ich funkcji, kontekstu użycia oraz potencjalnych zagrożeń.
• Wdrożenia polityk zarządzania ryzykiem, które uwzględniają wymagania prawne i etyczne związane z AI, zwłaszcza w obszarach krytycznych dla zdrowia, bezpieczeństwa czy praw podstawowych.
• Szkolenia zespołów odpowiedzialnych za rozwój, wdrażanie i nadzór nad systemami AI w zakresie nowych obowiązków prawnych.

Chociaż nie każdy system AI zostanie uznany za wysokiego ryzyka, każda firma aktywna w obszarze sztucznej inteligencji powinna proaktywnie przygotować się na ewaluację swoich rozwiązań pod kątem zgodności z EU AI Act. Wczesna analiza ryzyk i ustanowienie stosownych procesów może znacząco ograniczyć koszty regulacyjne i operacyjne w przyszłości. Na zakończenie – w Cognity wierzymy, że wiedza najlepiej działa wtedy, gdy jest osadzona w codziennej pracy. Dlatego szkolimy praktycznie.

Jira – co to jest i dlaczego stała się standardem w zarządzaniu projektami IT? 11 października 2025

Zarządzanie zadaniami w Monday.com – od prostych list po złożone procesy 09 października 2025