Czym są systemy AI wysokiego ryzyka według AI Act?

Wprowadzenie do AI Act

AI Act, czyli europejskie rozporządzenie o sztucznej inteligencji, to pierwszy kompleksowy akt prawny mający na celu uregulowanie funkcjonowania systemów sztucznej inteligencji na terenie Unii Europejskiej. Jego głównym celem jest zapewnienie bezpiecznego, przejrzystego i etycznego rozwoju oraz wykorzystywania technologii AI, przy jednoczesnym wspieraniu innowacji i ochronie praw podstawowych obywateli.

AI Act wprowadza podejście oparte na analizie ryzyka, dzieląc systemy sztucznej inteligencji na różne kategorie w zależności od potencjalnego wpływu, jaki mogą wywierać na ludzi i społeczeństwo. Wśród tych kategorii szczególne miejsce zajmują tak zwane systemy AI wysokiego ryzyka, które podlegają najbardziej rygorystycznym wymaganiom regulacyjnym.

Rozporządzenie obejmuje szeroki zakres zastosowań AI – od systemów wykorzystywanych w opiece zdrowotnej, przez edukację, po organy ścigania i infrastrukturę krytyczną. Kluczowym aspektem AI Act jest zapewnienie, że rozwój technologii będzie odbywał się w sposób odpowiedzialny, z poszanowaniem wartości demokratycznych oraz zminimalizowaniem ryzyka dla obywateli UE.

Wprowadzenie AI Act stanowi krok milowy w globalnych wysiłkach na rzecz uregulowania sztucznej inteligencji i ustanawia wzorzec legislacyjny, który może być inspiracją także dla innych państw i regionów.

Definicja systemów AI wysokiego ryzyka

Systemy sztucznej inteligencji wysokiego ryzyka (ang. high-risk AI systems) to kategoria technologii AI, która według przepisów AI Act może stwarzać istotne zagrożenia dla zdrowia, bezpieczeństwa, praw podstawowych lub interesów jednostek i społeczeństwa. Przepisy te mają na celu zapewnienie odpowiedzialnego rozwoju i stosowania takich systemów poprzez wprowadzenie określonych wymogów regulacyjnych.

Podczas szkoleń Cognity ten temat wraca regularnie – dlatego zdecydowaliśmy się go omówić również tutaj.

AI Act wyróżnia systemy wysokiego ryzyka ze względu na ich potencjalny wpływ na obszary o szczególnym znaczeniu, takie jak:

• bezpieczeństwo produktów (np. systemy sterowania w pojazdach, urządzeniach medycznych),
• dostęp do usług publicznych i prywatnych (np. edukacja, zatrudnienie, opieka zdrowotna),
• egzekwowanie prawa i zarządzanie migracją (np. systemy oceny ryzyka, rozpoznawania twarzy),
• ochrona praw obywatelskich i wolności jednostki.

Systemy zaklasyfikowane jako wysokiego ryzyka nie są zakazane, ale ich stosowanie wymaga spełnienia surowych norm dotyczących jakości danych, przejrzystości, nadzoru ludzkiego oraz zarządzania ryzykiem. Celem takiej klasyfikacji jest zminimalizowanie potencjalnych szkód i zwiększenie zaufania społecznego do technologii opartych na AI.

Kryteria klasyfikacji systemów AI jako wysokiego ryzyka

Rozporządzenie AI Act wprowadza ramy prawne umożliwiające klasyfikację systemów sztucznej inteligencji według poziomu ryzyka, jakie mogą generować. Kluczowym elementem tej klasyfikacji są systemy AI uznane za wysokiego ryzyka, które podlegają najbardziej rygorystycznym wymaganiom regulacyjnym. W celu zakwalifikowania systemu AI do tej kategorii, stosuje się zestaw kryteriów określonych w treści rozporządzenia.

Kryteria te można pogrupować w dwie główne kategorie:

• Kontekst zastosowania – odnosi się do dziedziny, w której system jest wdrażany (np. zdrowie, edukacja, zatrudnienie, sądownictwo).
• Wpływ na prawa i bezpieczeństwo jednostki – ocena potencjalnych skutków, jakie dany system może wywierać na życie obywateli, ich prawa podstawowe oraz bezpieczeństwo fizyczne i psychiczne.

W praktyce klasyfikacja opiera się na analizie czy system:

• jest wykorzystywany w obszarach wrażliwych społecznie lub prawnie,
• dokonuje automatyzacji decyzji wpływających na ludzi (np. decyzje administracyjne lub dotyczące zatrudnienia),
• może prowadzić do dyskryminacji lub naruszenia praw podstawowych,
• zawiera elementy monitorowania, nadzoru lub oceny zachowań użytkowników,
• wymaga szczególnej przejrzystości i odpowiedzialności z uwagi na swój potencjalny wpływ.

Aby lepiej zrozumieć różnice między kategoriami ryzyka, poniższa tabela przedstawia podstawowe cechy systemów niskiego, ograniczonego i wysokiego ryzyka:

Systemy uznane za wysokiego ryzyka muszą przejść szczegółową ocenę zgodności oraz spełniać wymogi dotyczące przejrzystości działania, zarządzania ryzykiem i nadzoru technicznego. Kryteria klasyfikacji służą więc jako narzędzie ochrony obywateli przed potencjalnymi nadużyciami i błędami technologii AI, jednocześnie umożliwiając rozwój innowacyjnych, ale bezpiecznych rozwiązań. Osoby zainteresowane praktycznym podejściem do oceny ryzyka i zgodności z nowymi regulacjami mogą skorzystać z Kursu AI Act w praktyce – compliance, ryzyka i obowiązki.

Przykłady systemów AI wysokiego ryzyka

Rozporządzenie AI Act klasyfikuje niektóre zastosowania sztucznej inteligencji jako wysokiego ryzyka ze względu na ich możliwy wpływ na zdrowie, bezpieczeństwo lub prawa podstawowe osób fizycznych. Poniżej przedstawiono konkretne przykłady systemów, które zostały zakwalifikowane do tej kategorii. W Cognity omawiamy to zagadnienie zarówno od strony technicznej, jak i praktycznej – zgodnie z realiami pracy uczestników.

• Systemy AI stosowane w zatrudnieniu i rekrutacji – obejmują algorytmy analizujące CV, automatyczną preselekcję kandydatów oraz ocenę wydajności pracowników. Decyzje podejmowane przez te systemy mogą wpływać na szanse zawodowe jednostek.
• Systemy wykorzystywane w edukacji i szkolnictwie – przykładem są algorytmy oceniające wyniki egzaminów, przydzielające studentów do programów nauczania lub analizujące postępy w nauce. Błędne klasyfikacje mogą rzutować na przyszłość edukacyjną uczniów.
• Systemy AI w ocenie zdolności kredytowej – należą do nich modele oceniające ryzyko kredytowe klientów banków oraz firm pożyczkowych. Ich decyzje mają bezpośredni wpływ na dostęp do usług finansowych.
• Sztuczna inteligencja w infrastrukturze krytycznej – m.in. systemy zarządzające ruchem kolejowym, sieciami energetycznymi lub wodociągami. Błędy w ich działaniu mogą prowadzić do poważnych zakłóceń w usługach publicznych.
• Systemy identyfikacji biometrycznej w czasie rzeczywistym – stosowane np. przez organy ścigania w przestrzeniach publicznych. Ze względu na potencjalne naruszenie prywatności i wolności obywatelskich, są one szczególnie wrażliwe pod względem prawnym i etycznym.
• Systemy wspomagające podejmowanie decyzji sądowych lub administracyjnych – mogą wpływać na rozstrzyganie spraw cywilnych, administracyjnych czy karnych, a tym samym na prawa jednostki do sprawiedliwego procesu.

Poniższa tabela zestawia przykłady według sektorów zastosowań:

Przedstawione przykłady ilustrują szerokie spektrum dziedzin, w których systemy AI mogą mieć istotny wpływ na życie obywateli i dlatego podlegają surowszym wymogom regulacyjnym w ramach AI Act.

Obowiązki dostawców i użytkowników systemów wysokiego ryzyka

Zgodnie z założeniami AI Act, systemy sztucznej inteligencji sklasyfikowane jako wysokiego ryzyka podlegają szczególnym obowiązkom regulacyjnym. Obowiązki te różnią się w zależności od roli podmiotu – czy jest on dostawcą (ang. provider), czy użytkownikiem (ang. user) systemu AI.

Podstawowe obowiązki dostawców

Dostawcy systemów AI wysokiego ryzyka mają za zadanie zapewnić zgodność swoich rozwiązań z wymaganiami stawianymi przez AI Act jeszcze przed ich udostępnieniem na rynku Unii Europejskiej. Do kluczowych obowiązków należą:

• Przeprowadzanie oceny zgodności systemu przed jego wdrożeniem.
• Tworzenie i przechowywanie dokumentacji technicznej oraz zapisu procesu decyzyjnego AI.
• Zapewnienie odpowiednich środków nadzoru ludzkiego nad systemem.
• Utrzymywanie systemu w zgodzie z przepisami przez cały okres jego eksploatacji.

Podstawowe obowiązki użytkowników

Użytkownicy, czyli podmioty korzystające z systemów wysokiego ryzyka w ramach swojej działalności, również podlegają określonym wymogom. Należy do nich m.in.:

• Właściwe wykorzystanie systemu zgodnie z jego przeznaczeniem oraz instrukcjami dostawcy.
• Monitorowanie działania systemu i reagowanie na incydenty lub nieprawidłowości.
• Szkolenie personelu odpowiedzialnego za obsługę systemu.
• Obowiązek współpracy z organami nadzoru w zakresie sprawozdawczości i audytów.

Porównanie obowiązków

Przestrzeganie wymienionych obowiązków ma na celu zwiększenie bezpieczeństwa użytkowania systemów wysokiego ryzyka oraz zapewnienie ich zgodności z wartościami etycznymi i zasadami ochrony praw podstawowych w UE. W celu pogłębienia wiedzy na temat integracji regulacji AI z przepisami o ochronie danych osobowych, warto rozważyć udział w Kursie AI a RODO – jak łączyć zgodność regulacyjną z wdrażaniem nowych technologii.

Skutki prawne i regulacyjne

Wprowadzenie systemów AI wysokiego ryzyka do obrotu lub ich wykorzystywanie na terenie Unii Europejskiej podlega szczególnym wymaganiom wynikającym z rozporządzenia AI Act. Przepisy te mają na celu zapewnienie bezpieczeństwa użytkowników oraz zagwarantowanie, że systemy te działają w sposób przejrzysty, zgodny z prawem i z poszanowaniem praw podstawowych.

Najważniejsze skutki prawne i regulacyjne wynikające z AI Act dla systemów wysokiego ryzyka obejmują:

• Obowiązek oceny zgodności: przed wprowadzeniem systemu na rynek konieczne jest przeprowadzenie formalnej procedury oceny zgodności, mającej na celu potwierdzenie, że system spełnia wszystkie wymogi określone w AI Act.
• Rejestracja w unijnym rejestrze: systemy wysokiego ryzyka muszą być zarejestrowane w publicznym rejestrze prowadzonym przez Komisję Europejską, co zwiększa ich przejrzystość i umożliwia nadzór regulacyjny.
• Monitorowanie i aktualizacja: producenci są zobowiązani do prowadzenia ciągłego monitoringu działania systemów oraz ich aktualizacji w celu eliminacji potencjalnych zagrożeń.
• Obowiązki w zakresie dokumentacji technicznej: dostawcy muszą prowadzić szczegółową dokumentację dotyczącą projektowania, testowania i wdrażania systemów, umożliwiającą ich audytowanie przez organy nadzorcze.
• Obowiązki informacyjne: użytkownicy końcowi muszą być jasno poinformowani o działaniu systemu, jego przeznaczeniu i ograniczeniach.

W przypadku naruszenia przepisów AI Act przewidziane są sankcje administracyjne, w tym kary finansowe, które mogą sięgać nawet 30 milionów euro lub 6% globalnego obrotu przedsiębiorstwa – w zależności od tego, która wartość jest wyższa.

W rezultacie, AI Act znacząco podnosi poprzeczkę regulacyjną dla dostawców i użytkowników systemów wysokiego ryzyka, nakładając na nich nowe obowiązki mające na celu ograniczenie potencjalnych zagrożeń dla społeczeństwa i jednostki.

Wyzwania i kontrowersje związane z klasyfikacją

Wprowadzenie kategorii „systemów AI wysokiego ryzyka” w AI Act wywołało liczne dyskusje i kontrowersje zarówno w środowiskach technologicznych, jak i prawnych. Choć sama idea lepszego nadzoru i większego bezpieczeństwa wydaje się powszechnie akceptowana, to już sposób klasyfikacji i praktyczne implikacje budzą wiele pytań i wątpliwości.

Jednym z głównych wyzwań jest niedookreśloność kryteriów, która może prowadzić do niejednoznacznych interpretacji. W praktyce oznacza to, że nie zawsze jest jasne, które rozwiązania należy zaklasyfikować jako wysokiego ryzyka, co może skutkować niepewnością regulacyjną dla firm i deweloperów.

Kolejną istotną kwestią jest dynamika rozwoju technologicznego. Szybkie tempo innowacji sprawia, że narzędzia o obecnie niskim ryzyku mogą w przyszłości spełniać kryteria przypisane systemom wysokiego ryzyka. To prowadzi do dylematu: jak zapewnić elastyczność prawa, by nadążało za zmianami, a jednocześnie gwarantować bezpieczeństwo użytkowników?

Wśród kontrowersji znajduje się również potencjalna bariera dla innowacji. Krytycy wskazują, że zbyt rygorystyczne wymagania mogą zniechęcać mniejsze firmy do inwestowania w rozwój AI, co osłabi konkurencyjność europejskiego rynku technologicznego względem innych regionów świata.

Nie bez znaczenia jest też różnorodność zastosowań AI. Jeden i ten sam system może mieć różne poziomy ryzyka w zależności od kontekstu użycia – np. w edukacji, zdrowiu czy administracji publicznej. Ustalanie jednolitych zasad dla tak zróżnicowanych przypadków rodzi pytania o adekwatność i sprawiedliwość regulacji.

Wreszcie, kontrowersje dotyczą również równowagi między ochroną praw obywateli a swobodą prowadzenia działalności gospodarczej. Niektórzy obawiają się, że interwencje regulacyjne mogą prowadzić do nadmiernego ograniczenia prywatnych i publicznych inicjatyw opartych na AI, co wpłynie na tempo transformacji cyfrowej w Europie.

Podsumowanie i perspektywy rozwoju regulacji

AI Act stanowi pierwszy kompleksowy akt prawny Unii Europejskiej regulujący wykorzystanie sztucznej inteligencji, którego celem jest zapewnienie bezpieczeństwa, przejrzystości i poszanowania praw podstawowych w kontekście rozwoju technologii. Jednym z kluczowych elementów tego aktu jest klasyfikacja systemów AI według poziomu ryzyka, co umożliwia różnicowanie obowiązków regulacyjnych w zależności od potencjalnego wpływu danego systemu na życie obywateli.

Systemy uznane za wysokiego ryzyka charakteryzują się możliwością ingerencji w prawa jednostki, bezpieczeństwo publiczne lub istotne procesy społeczne, jak np. rekrutacja, edukacja czy egzekwowanie prawa. Właśnie dlatego wobec takich systemów ustawodawca przewidział szczególne wymogi dotyczące jakości danych, przejrzystości działania, nadzoru ludzkiego oraz zarządzania ryzykiem.

Wprowadzenie AI Act zapoczątkowuje nową erę odpowiedzialnego rozwoju sztucznej inteligencji w Europie. Choć akt prawny ten stanowi ważny krok w stronę etycznej i bezpiecznej AI, jego skuteczność będzie zależała od praktycznego wdrożenia, gotowości rynku do spełniania nowych obowiązków oraz elastyczności prawa w kontekście dynamicznych zmian technologicznych.

W perspektywie kolejnych lat można spodziewać się dalszych aktualizacji i rozszerzeń regulacji, które będą odpowiadały na pojawiające się wyzwania oraz nowe zastosowania AI. Kluczowe będzie także zwiększenie współpracy międzynarodowej, aby zapewnić spójne standardy i wymianę dobrych praktyk między państwami w obszarze sztucznej inteligencji. Na zakończenie – w Cognity wierzymy, że wiedza najlepiej działa wtedy, gdy jest osadzona w codziennej pracy. Dlatego szkolimy praktycznie.

Formatowanie niestandardowe w Excelu 20 marca 2026

Co to jest Snowflake i dlaczego warto go używać 18 marca 2026