Czym różni się Artykuł 4 od pozostałych części AI Act – przegląd struktury aktu

Wprowadzenie do AI Act – cel i struktura regulacji

Akt o sztucznej inteligencji (AI Act) to przełomowa inicjatywa legislacyjna Unii Europejskiej mająca na celu ustanowienie jednolitych ram prawnych dotyczących opracowywania, wdrażania i użytkowania systemów sztucznej inteligencji na jej terytorium. Głównym celem tego aktu jest zapewnienie bezpiecznego i etycznego rozwoju AI przy jednoczesnym wspieraniu innowacyjności oraz zaufania społecznego wobec nowych technologii.

AI Act wprowadza podejście oparte na analizie ryzyka, które klasyfikuje systemy AI według ich potencjalnego wpływu na prawa podstawowe, bezpieczeństwo i dobro obywateli. W zależności od poziomu ryzyka — od minimalnego po niedopuszczalne — regulacja przewiduje różny zakres obowiązków dla podmiotów wprowadzających lub stosujących systemy AI.

Struktura aktu została podzielona na szereg artykułów i załączników, które wspólnie tworzą kompleksowe ramy regulacyjne. Obejmuje ona definicje i zakres zastosowania (w tym wyłączenia), ogólne zasady, obowiązki dostawców i użytkowników AI, przepisy dotyczące nadzoru rynkowego, sankcji oraz mechanizmy współpracy między państwami członkowskimi. Szczególne miejsce w strukturze zajmuje Artykuł 4, który pełni specyficzną rolę jako punkt odniesienia dla ogólnych przepisów dotyczących stosowania aktu w kontekście prawa unijnego i krajowego.

Dzięki swojej konstrukcji AI Act pozwala na jednolite stosowanie przepisów w całej Unii Europejskiej, co ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia spójności rynku wewnętrznego oraz ochrony wartości wspólnotowych w obliczu dynamicznego rozwoju technologii sztucznej inteligencji.

Artykuł 4 AI Act – zakres i główne założenia

Artykuł 4 rozporządzenia AI Act pełni kluczową rolę w strukturze całego aktu, określając ogólne obowiązki dotyczące systemów sztucznej inteligencji przed ich wprowadzeniem do obrotu lub oddaniem do użytku na rynku Unii Europejskiej. Stanowi on swoiste ogniwo łączące zasady ogólne z bardziej szczegółowymi regulacjami dotyczącymi poszczególnych kategorii systemów AI.

Zakres Artykułu 4 obejmuje przede wszystkim wymogi ogólne dla dostawców systemów AI, w tym konieczność przeprowadzenia odpowiednich procedur oceny zgodności, zapewnienia nadzoru nad jakością danych wykorzystywanych do trenowania modeli oraz dokumentowania działania systemu. Artykuł ten wprowadza również podstawowe obowiązki związane z zarządzaniem ryzykiem, które mają zastosowanie w odniesieniu do wszystkich systemów AI niezależnie od ich poziomu ryzyka, choć w praktyce dotyczą przede wszystkim tych klasyfikowanych jako wysokiego ryzyka.

W odróżnieniu od innych części AI Act, które skupiają się na określonych kategoriach systemów (np. systemach wysokiego ryzyka, systemach zakazanych czy systemach ogólnego przeznaczenia), Artykuł 4 zawiera postanowienia o charakterze horyzontalnym i ma zastosowanie do szerokiego spektrum podmiotów uczestniczących w cyklu życia systemów AI. Jego celem jest stworzenie wspólnej podstawy dla dalszych, bardziej szczegółowych wymagań rozproszonych w kolejnych artykułach aktu. Wielu uczestników szkoleń Cognity zgłaszało potrzebę pogłębienia tego tematu – odpowiadamy na tę potrzebę także na blogu.

Do najważniejszych założeń Artykułu 4 należą również:

• obowiązek zapewnienia zgodności systemu z wymogami prawnymi jeszcze przed jego wdrożeniem,
• konieczność posiadania odpowiedniej dokumentacji technicznej i informacji dla użytkownika,
• promowanie podejścia opartego na cyklu życia systemu, z uwzględnieniem jego monitorowania i aktualizacji po wdrożeniu.

Artykuł 4 stanowi zatem fundament dla dalszego stosowania i interpretacji przepisów AI Act, wprowadzając jednolite ramy odpowiedzialności dla podmiotów działających na europejskim rynku sztucznej inteligencji.

Porównanie Artykułu 4 z innymi częściami AI Act

Artykuł 4 AI Act wyróżnia się na tle pozostałych części aktu jako przepis o charakterze ogólnym i przekrojowym, który definiuje zasady stosowania przepisów oraz ich relacje z innymi regulacjami. W przeciwieństwie do bardziej szczegółowych fragmentów aktu – takich jak te dotyczące klasyfikacji systemów AI (np. Artykuł 6), obowiązków dostawców (np. Artykuł 16) czy nadzoru rynkowego (np. Artykuł 64) – Artykuł 4 pełni funkcję ramową i wyznacza punkt odniesienia dla całego dokumentu.

Podczas gdy inne części aktu są ściśle powiązane z określonymi kategoriami ryzyka lub obowiązkami technologicznymi, Artykuł 4 pełni funkcję „łącznika”, który integruje AI Act z innymi aktami prawnymi Unii Europejskiej. Jego rola jest zatem bardziej meta-poziomowa, koncentrując się na spójności regulacyjnej i zasadach pierwszeństwa prawa.

Przykładowo, podczas gdy Artykuł 9 nakłada obowiązek zarządzania ryzykiem na systemy wysokiego ryzyka, a Artykuł 52 dotyczy wymagań transparentności przy wykorzystywaniu AI w interakcji z ludźmi, Artykuł 4 nie odnosi się do konkretnych zastosowań czy technologii, lecz określa, jak i kiedy stosować przepisy AI Act w zbiegu z innymi regulacjami UE.

W rezultacie Artykuł 4 stanowi fundament interpretacyjny, bez którego praktyczne zastosowanie szczegółowych przepisów mogłoby prowadzić do niejednoznaczności lub sprzeczności z obowiązującym prawem unijnym. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, jak prawidłowo interpretować i stosować te przepisy w praktyce, weź udział w Kursie AI Act w praktyce – compliance, ryzyka i obowiązki.

Unikalne obowiązki wynikające z Artykułu 4

Artykuł 4 AI Act stanowi istotny filar w strukturze regulacyjnej aktu, nakładając szereg unikalnych obowiązków, które odróżniają go od pozostałych przepisów. Jego szczególna rola polega na ustanowieniu ogólnych zasad dotyczących bezpiecznego i odpowiedzialnego wprowadzania systemów AI na rynek Unii Europejskiej, niezależnie od ich klasyfikacji ryzyka.

W odróżnieniu od innych części AI Act, które koncentrują się na konkretnych kategoriach ryzyka (np. systemy wysokiego ryzyka czy zakazane systemy AI), Artykuł 4:

• określa ogólne obowiązki podmiotów gospodarczych wprowadzających na rynek systemy AI, niezależnie od ich przeznaczenia czy klasyfikacji ryzyka,
• wprowadza wymóg zapewnienia, że system AI spełnia wymagania przewidziane w odpowiednich częściach aktu, zanim zostanie udostępniony lub oddany do użytku,
• nakłada obowiązek stosowania środków kontroli zgodności z wymogami prawnymi już na etapie projektowania i rozwoju,
• ustanawia odpowiedzialność za monitorowanie i dokumentowanie zgodności systemu z AI Act przez cały cykl życia produktu.

W kontekście technicznym, Artykuł 4 kładzie nacisk na tzw. podejście „compliance by design”, co oznacza konieczność uwzględniania aspektów zgodności już na poziomie architektury systemu. Przykładowo, twórcy systemów AI mogą być zobowiązani do implementacji wewnętrznych procedur walidacyjnych:

if (system.isReadyForDeployment()) {
  assert(system.compliesWith(AIAct.requirements));
  log("System zgodny z wymaganiami AI Act");
} else {
  throw new ComplianceException("System nie spełnia wymagań Artykułu 4");
}

Różnicując się od innych przepisów, Artykuł 4 działa horyzontalnie – czyli dotyczy wszystkich systemów AI, a nie tylko tych zaklasyfikowanych jako wysokiego ryzyka. W praktyce oznacza to, że każda organizacja wprowadzająca jakikolwiek system AI na rynek UE musi spełnić minimalne wymogi zgodności, niezależnie od stopnia zaawansowania technologii czy skali wdrożenia. W Cognity omawiamy to zagadnienie zarówno od strony technicznej, jak i praktycznej – zgodnie z realiami pracy uczestników.

Poniższa tabela przedstawia zestawienie unikalnych obowiązków wynikających z Artykułu 4 w porównaniu do obowiązków specyficznych dla systemów wysokiego ryzyka:

Podsumowując, Artykuł 4 ustanawia fundamenty odpowiedzialnego rozwoju i wdrażania AI w UE, nakładając szerokie, ale obowiązkowe zobowiązania na wszystkich uczestników rynku niezależnie od kontekstu użycia technologii.

Zastosowania praktyczne i przykłady wdrożeń Artykułu 4

Artykuł 4 AI Act stanowi kluczowy punkt odniesienia dla wdrażania przepisów dotyczących sztucznej inteligencji w Unii Europejskiej. W praktyce jego zastosowania koncentrują się na obowiązku zapewnienia zgodności systemów AI z wymogami prawnymi, zanim zostaną one udostępnione lub wprowadzone do użytku. Poniżej przedstawiono wybrane przykłady wdrożeń i praktycznych zastosowań tego artykułu w różnych sektorach:

• Branża medyczna: Producenci systemów wspomagających diagnozę, wykorzystujących AI (np. do analizy obrazów RTG), muszą przed dopuszczeniem ich do użytku wykazać zgodność z przepisami zawartymi w Artykule 4, w tym przeprowadzić ocenę zgodności i zgłosić system do odpowiednich organów.
• Finanse: Instytucje finansowe stosujące algorytmy AI do oceny zdolności kredytowej wdrażają procedury zgodności, które dokumentują ryzyka, źródła danych i procesy walidacyjne – zgodnie z ramami określonymi w Artykule 4.
• Sektor publiczny: Organy administracji publicznej korzystające z systemów AI do analizy danych demograficznych lub wykrywania nadużyć muszą zapewnić, że systemy te spełniają wymogi związane m.in. z przejrzystością i nadzorem człowieka, zanim zostaną uruchomione.
• Przemysł: Firmy wdrażające roboty współpracujące (cobots) wykorzystujące AI w liniach produkcyjnych zobowiązane są do przedstawienia dokumentacji technicznej oraz raportów z oceny ryzyka, co wpisuje się w wymagania Artykułu 4.

W celu lepszego zilustrowania praktycznych zastosowań, poniższa tabela przedstawia przykładowe działania podejmowane przez organizacje w kontekście Artykułu 4:

Wdrażając Artykuł 4, organizacje najczęściej korzystają z narzędzi do zarządzania cyklem życia modeli AI, systemów monitorowania jakości danych i śledzenia podejmowanych decyzji. Już na etapie projektowania konieczne jest m.in. uwzględnienie wpływu systemu na prawa podstawowe i zapewnienie odpowiedniego poziomu nadzoru człowieka. W kontekście tych wyzwań warto również rozważyć udział w Kursie AI a RODO – jak łączyć zgodność regulacyjną z wdrażaniem nowych technologii, który kompleksowo omawia łączenie aspektów prawnych z wdrażaniem AI.

W środowiskach deweloperskich coraz częściej stosuje się również fragmenty kodu wspierające zgodność z wymaganiami rejestracji i dokumentowania systemu, np.:

def register_ai_system(system_id, purpose, data_sources):
    compliance_registry.add({
        "id": system_id,
        "intended_use": purpose,
        "data_sources": data_sources,
        "conformity_checked": True
    })

Przykłady te pokazują, że Artykuł 4 nie tylko wprowadza formalne obowiązki, ale także kształtuje praktyki projektowania, testowania i wdrażania systemów AI w różnych sektorach gospodarki.

Potencjalne trudności interpretacyjne i kontrowersje

Artykuł 4 AI Act, mimo że pełni kluczową rolę w określeniu ogólnych obowiązków dotyczących systemów sztucznej inteligencji, napotyka na szereg wyzwań interpretacyjnych oraz budzi kontrowersje wśród interesariuszy. Jego sformułowania są często postrzegane jako ogólnikowe lub niejednoznaczne, co utrudnia jednolite stosowanie przepisów w praktyce.

Główne trudności interpretacyjne

• Niejednoznaczność pojęć: Brak precyzyjnych definicji niektórych terminów, takich jak „system AI wysokiego ryzyka” czy „dostawca z siedzibą poza UE”, prowadzi do rozbieżności interpretacyjnych pomiędzy państwami członkowskimi.
• Złożoność relacji między artykułami: Trudność w rozróżnieniu, czy konkretne obowiązki wynikają bezpośrednio z Artykułu 4, czy też z późniejszych, bardziej szczegółowych przepisów (np. Artykułów 6–29).
• Zakres terytorialny: Artykuł 4 odnosi się do stosowania AI Act także wobec podmiotów spoza UE, co wywołuje pytania o egzekwowanie prawa w praktyce.

Kontrowersje regulacyjne

Ponadto, pojawiają się pytania o granice automatyzacji decyzji i ich wpływ na prawa podstawowe. W Artykule 4 brak bowiem bezpośrednich odniesień do ochrony danych osobowych czy zasad etycznych, co wielu ekspertów uznaje za niedopatrzenie wymagające uściślenia w aktach wykonawczych.

Znaczenie Artykułu 4 dla rozwoju technologii AI w UE

Artykuł 4 AI Act odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu ram prawnych, które wspierają rozwój technologii sztucznej inteligencji w Unii Europejskiej. Jego znaczenie wynika przede wszystkim z faktu, że ustanawia wspólne podejście do identyfikowania i klasyfikowania systemów AI, co wpływa bezpośrednio na przejrzystość, spójność i przewidywalność regulacyjną w całym bloku unijnym.

Dzięki Artykułowi 4 możliwe jest stworzenie jednolitego punktu odniesienia dla twórców, dostawców i użytkowników systemów AI – niezależnie od branży czy państwa członkowskiego. To z kolei sprzyja rozwojowi innowacyjnych rozwiązań technologicznych poprzez ograniczenie barier związanych z niejednoznacznością regulacyjną oraz umożliwienie szybszego wprowadzania produktów na rynek.

Wprowadzenie jasnych wytycznych w Artykule 4 co do sposobu oceny systemów AI pozwala także na efektywniejsze wdrażanie mechanizmów nadzoru i kontroli, co zwiększa zaufanie społeczne i instytucjonalne do sztucznej inteligencji. Tym samym przepis ten staje się jednym z fundamentów bezpiecznego i odpowiedzialnego rozwoju AI w Unii Europejskiej.

Warto również podkreślić, że Artykuł 4 tworzy podstawę do harmonizacji regulacji w całej UE, co jest istotne dla wzmacniania jednolitego rynku cyfrowego i wspierania europejskich przedsiębiorstw w konkurowaniu na rynku globalnym. W dłuższej perspektywie może to przełożyć się na zwiększenie inwestycji w europejski sektor AI oraz przyspieszenie badań i innowacji w tej dziedzinie.

Podsumowanie i wnioski

AI Act stanowi przełomowy krok w kierunku uregulowania rozwoju i stosowania sztucznej inteligencji na terenie Unii Europejskiej. Dokument ten został zaprojektowany w sposób modułowy, dzieląc regulacje na jasno określone części odpowiadające różnym aspektom zarządzania ryzykiem, odpowiedzialnością i przejrzystością systemów AI.

W tym kontekście Artykuł 4 pełni istotną rolę, ponieważ stanowi punkt przecięcia między ogólnymi zasadami a konkretnymi obowiązkami dla różnych podmiotów uczestniczących w cyklu życia systemów AI. Wyróżnia się on tym, że nakreśla horyzontalne obowiązki mające zastosowanie niezależnie od poziomu ryzyka danego systemu, co odróżnia go od innych części aktu skupiających się na konkretnych kategoriach ryzyka lub sektorach zastosowań.

Podstawową różnicą między Artykułem 4 a pozostałymi częściami AI Act jest jego szeroki zakres oddziaływania oraz charakter ogólnych obowiązków prawnych, które mogą mieć wpływ na wszystkie podmioty w łańcuchu wartości AI. Ma to bezpośrednie przełożenie na odpowiedzialność producentów, dostawców oraz użytkowników systemów AI, a także na sposób wdrażania zgodności z przepisami.

W miarę jak UE zmierza w kierunku etycznej i bezpiecznej sztucznej inteligencji, Artykuł 4 staje się kluczowym elementem budującym fundament pod jednolite i przejrzyste podejście do regulacji. Jego zastosowanie ma szansę przyczynić się do zwiększenia zaufania społecznego oraz wzmocnienia pozycji europejskich podmiotów w globalnym wyścigu technologicznym. W Cognity łączymy teorię z praktyką – dlatego ten temat rozwijamy także w formie ćwiczeń na szkoleniach.

Jak kandydaci wykorzystują AI, by zwiększyć swoje szanse w rekrutacji 15 października 2025

Scrum i Kanban w Jira – jak wykorzystać tablice do efektywnej pracy zespołu 13 października 2025