Jakie systemy AI będą zakazane zgodnie z AI Act? Lista zakazów i ryzyk

Wprowadzenie do AI Act i jego znaczenie

W odpowiedzi na rosnącą rolę sztucznej inteligencji w życiu codziennym, Unia Europejska przygotowała AI Act – pierwsze tak kompleksowe rozporządzenie mające na celu uregulowanie zastosowań systemów AI w państwach członkowskich. Jego głównym celem jest zapewnienie, że technologie oparte na sztucznej inteligencji będą rozwijane i wykorzystywane w sposób bezpieczny, przejrzysty i zgodny z prawami podstawowymi obywateli UE.

AI Act wprowadza klasyfikację systemów AI na podstawie poziomu ryzyka, jakie stwarzają dla użytkowników i społeczeństwa. Najpoważniejsze restrykcje przewidziano wobec systemów uznanych za zbyt niebezpieczne lub nieetyczne, które będą całkowicie zakazane. Oprócz tego akt przewiduje szczególne wymogi dla systemów wysokiego ryzyka oraz obowiązki informacyjne dla rozwiązań o niższym poziomie ryzyka.

Znaczenie AI Act wykracza poza granice Unii Europejskiej – regulacja ta może stać się globalnym wzorcem dla przyszłych legislacji dotyczących AI, podobnie jak miało to miejsce z RODO w zakresie ochrony danych osobowych. Ustalając jasne reguły, UE dąży do stworzenia środowiska, w którym innowacja idzie w parze z poszanowaniem godności ludzkiej i wartości demokratycznych.

Wprowadzenie AI Act to także sygnał dla firm, organizacji i instytucji, że odpowiedzialne projektowanie i wdrażanie systemów AI staje się nie tylko kwestią etyki, lecz również obowiązkiem prawnym. Przepisy te mają zapobiegać nadużyciom, przeciwdziałać dyskryminacji oraz chronić obywateli przed inwazyjnymi i nieprzejrzystymi technologiami.

Kryteria zakwalifikowania systemów jako zakazane

AI Act wprowadza wyraźne ramy oceny systemów sztucznej inteligencji, klasyfikując je według poziomu ryzyka, jakie mogą generować dla jednostki i społeczeństwa. Na samym szczycie tej klasyfikacji znajdują się systemy zakazane, które uznane zostały za niedopuszczalne w świetle wartości Unii Europejskiej, takich jak prawa człowieka, godność osobista czy demokracja.

Systemy AI zostają zakazane, jeśli spełniają określone kryteria ryzyka i szkodliwości. Kluczowe znaczenie ma tu cel ich działania, sposób oddziaływania na ludzi oraz potencjalne konsekwencje społeczne. Zakaz obejmuje technologie, które:

• wykorzystują podprogowe techniki wpływu, prowadzące do manipulowania zachowaniami użytkowników bez ich świadomości,
• systematycznie oceniają osoby fizyczne na podstawie ich zachowań, danych osobowych lub statusu społeczno-ekonomicznego (tzw. social scoring),
• wykorzystywane są przez organy władzy do masowego nadzoru w czasie rzeczywistym w przestrzeni publicznej,
• w sposób oczywisty naruszają prawa podstawowe, np. poprzez identyfikację biometryczną bez zgody obywatela.

Oceniając system jako zakazany, bierze się pod uwagę nie tylko jego funkcje technologiczne, ale także kontekst zastosowania: kto go używa, do czego i z jakim skutkiem. Przykładowo, ten sam typ algorytmu może być dopuszczalny w zastosowaniu komercyjnym, ale zakazany w wypadku użycia przez aparat państwowy do kontroli obywateli.

Podkreślić należy, że AI Act nie zakazuje technologii jako takich – zakaz dotyczy konkretnych zastosowań, które mogą prowadzić do poważnych naruszeń praw i wolności. Nawet zaawansowane modele językowe czy systemy rozpoznawania twarzy mogą być zgodne z prawem, o ile ich wykorzystanie nie spełnia zakazanych kryteriów.

Social scoring – przykład zakazanego systemu AI

Jednym z najbardziej kontrowersyjnych i jednoznacznie zakazanych zastosowań sztucznej inteligencji w unijnym AI Act jest tzw. social scoring, czyli systemy oceny obywateli na podstawie ich zachowań, statusu społecznego lub przewidywanych działań. Tego rodzaju technologie, inspirowane m.in. chińskim modelem nadzoru społecznego, uznawane są za sprzeczne z podstawowymi wartościami UE, takimi jak godność jednostki, równość oraz prawo do prywatności.

Social scoring wykorzystuje algorytmy do analizy dużych zbiorów danych osobowych – zarówno online, jak i offline – w celu przypisania jednostkom określonej „punktacji zaufania”. W zależności od wyniku, osoby mogą otrzymywać przywileje lub być dyskryminowane, np. poprzez ograniczenia dostępu do usług publicznych, zatrudnienia czy możliwości zawierania umów.

AI Act zabrania takich systemów wprost, jeśli opierają się one na systematycznej analizie danych w celu oceny zaufania społecznego jednostki oraz jeżeli skutki tej oceny wpływają negatywnie i nieproporcjonalnie na prawa lub możliwości osoby ocenianej.

Dla celów poglądowych, uproszczona logika takiego systemu może wyglądać następująco:

def calculate_social_score(user):
    score = 0
    if user.payment_history == 'late':
        score -= 10
    if user.social_media_posts.contains('hate_speech'):
        score -= 20
    if user.volunteering_hours > 10:
        score += 15
    return score

Choć powyższy przykład jest czysto ilustracyjny, doskonale ukazuje, jak arbitralne i nieprzejrzyste mogą być kryteria oceny. Właśnie ze względu na te zagrożenia, UE zdecydowała się na całkowite zakazanie tego typu systemów w prawodawstwie dotyczącym AI. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć regulacje związane z AI i dowiedzieć się, jak się do nich przygotować, sprawdź Kurs AI Act w praktyce – compliance, ryzyka i obowiązki.

Manipulacja zachowaniem użytkowników – ryzykowne zastosowania

Jednym z kluczowych obszarów, które znalazły się pod ścisłą kontrolą w ramach AI Act, jest wykorzystywanie systemów sztucznej inteligencji do manipulowania zachowaniem użytkowników. Chodzi tutaj przede wszystkim o sytuacje, w których AI analizuje dane o użytkowniku i wykorzystuje je do wpływania na jego decyzje lub działania w sposób, który może być nieprzejrzysty, nieetyczny lub szkodliwy.

Manipulacja zachowaniem może przybierać różne formy – od personalizowania treści w celu zwiększenia zaangażowania, po wywieranie wpływu na decyzje konsumenckie, polityczne czy społeczne. AI Act klasyfikuje pewne techniki manipulacyjne jako nieakceptowalne, szczególnie gdy:

• występuje asymetria informacji między użytkownikiem a systemem,
• technologia wykorzystuje podatności użytkownika (np. wiek, stan zdrowia, sytuację życiową),
• celem jest osiągnięcie efektu behawioralnego bez świadomej zgody użytkownika.

Poniższa tabela ilustruje przykłady zastosowań AI w kontekście wpływania na użytkownika oraz ich potencjalne ryzyka:

Dla lepszego zobrazowania, poniżej prosty przykład kodu ilustrującego, jak AI może dostosowywać treści na podstawie emocji wykrytej u użytkownika:

if user_emotion == 'sad':
    show_content('positive_stories')
elif user_emotion == 'angry':
    show_content('conflict_resolution')
else:
    show_content('neutral_content')

Choć taki mechanizm może być użyteczny w poprawie doświadczenia użytkownika, jego niewłaściwe wykorzystanie – np. do wywoływania określonych reakcji w celu osiągnięcia celów komercyjnych – może zostać zakwalifikowane jako manipulacja behawioralna i podlegać zakazowi zgodnie z AI Act.

Zakazy w AI Act a ochrona praw obywatelskich

Jednym z kluczowych celów rozporządzenia AI Act jest ochrona podstawowych praw obywatelskich w kontekście dynamicznego rozwoju technologii sztucznej inteligencji. Unijni ustawodawcy, zdając sobie sprawę z potencjalnych zagrożeń wynikających z niekontrolowanego zastosowania AI, wprowadzają wyraźne zakazy dla systemów, które mogłyby podważyć wolności jednostki, prywatność czy równość wobec prawa.

Zakazane zastosowania sztucznej inteligencji dotyczą przede wszystkim tych obszarów, w których technologia mogłaby prowadzić do nadużyć władzy, dyskryminacji lub manipulacji. Dzięki tym regulacjom, AI Act staje się narzędziem prawnym wzmacniającym demokratyczne wartości i jednocześnie wyznaczającym granice dla rozwoju AI w sposób etyczny i odpowiedzialny.

Główne obszary zakazów z perspektywy ochrony praw obywatelskich obejmują:

• Inwigilację publiczną w czasie rzeczywistym – np. masowe skanowanie twarzy w przestrzeni publicznej bez zgody sądu lub wiedzy obywateli.
• Systemy oceny społecznej (social scoring) – zagrażające równości i neutralności traktowania obywateli przez władze publiczne.
• Manipulowanie zachowaniem użytkowników – np. AI celowo wywołujące psychologiczną presję w celach komercyjnych lub politycznych.
• Wykorzystanie AI do eksploatacji podatności jednostek – np. dzieci lub osób z niepełnosprawnościami, bez ich świadomej zgody.

Poniższa tabela przedstawia porównanie dwóch kategorii systemów AI w kontekście ochrony praw obywatelskich:

Przykładowo, użycie technologii do zdalnego odczytywania intencji lub emocji obywateli bez ich wiedzy może być potraktowane jako naruszenie prawa do prywatności (art. 7 Karty Praw Podstawowych UE). Dzięki AI Act, tego typu praktyki będą skutecznie ograniczane poprzez jednoznaczne zakazy wdrażania określonych technologii. W kontekście wdrażania zgodnych z prawem rozwiązań warto rozważyć udział w Kursie Compliance i bezpieczeństwo danych w organizacji, który pomoże lepiej zrozumieć obowiązki i ryzyka związane z AI.

# Przykład kodu AI mogącego naruszać prywatność
import cv2
import deepface

# Analiza emocji osoby z kamery
frame = cv2.VideoCapture(0).read()[1]
result = deepface.DeepFace.analyze(frame, actions=['emotion'])
print(result['dominant_emotion'])

Choć technicznie możliwe, takie wykorzystanie AI – szczególnie w miejscach publicznych – może być zakazane na mocy AI Act, jeśli odbywa się bez uprzedniej zgody użytkownika i bez uzasadnienia interesu publicznego.

AI wysokiego ryzyka a regulacje unijne

W ramach AI Act Unia Europejska wprowadza rozróżnienie pomiędzy systemami zakazanymi a tymi, które uznaje za wysokiego ryzyka. Choć nie są one całkowicie zabronione, ich projektowanie, wdrażanie i stosowanie podlega surowym regulacjom. Celem jest zapewnienie zgodności z zasadami etyki, bezpieczeństwa oraz ochroną praw podstawowych obywateli UE.

Systemy AI wysokiego ryzyka to zazwyczaj te, które mają istotny wpływ na życie ludzi lub funkcjonowanie społeczeństwa. Obszary objęte regulacjami obejmują m.in.:

• Identyfikację biometryczną i kategoryzację osób (np. rozpoznawanie twarzy w czasie rzeczywistym w miejscach publicznych)
• Zarządzanie infrastrukturą krytyczną (np. systemy sterujące transportem kolejowym)
• Edukację i szkolenia zawodowe (np. algorytmy oceniające uczniów)
• Zatrudnienie, zarządzanie personelem i dostęp do pracy (np. systemy rekrutacyjne)
• Ocenę kredytową i dostęp do usług finansowych

Poniższa tabela ilustruje kluczowe różnice pomiędzy systemami zakazanymi a wysokiego ryzyka:

Przykładowy fragment kodu ilustrujący integrację z API do weryfikacji zgodności systemu może wyglądać następująco:

import requests

response = requests.post("https://compliance-check.eu/api/v1/validate", json={
    "system_name": "AI_Recruiter_3000",
    "risk_level": "high",
    "application_area": "employment"
})

if response.json().get("compliant"):
    print("System spełnia wymagania AI Act")
else:
    print("System wymaga dalszej walidacji")

AI Act jasno sygnalizuje, że nawet innowacyjne i użyteczne systemy nie mogą działać w próżni regulacyjnej. W przypadku AI wysokiego ryzyka konieczna jest ścisła kontrola i transparentność, co stanowi fundament zaufania społecznego do tej technologii.

Etyczne implikacje zakazanych zastosowań AI

Zakazane zastosowania sztucznej inteligencji, określone w AI Act, nie są jedynie kwestią technicznej zgodności z prawem – wiążą się one także z fundamentalnymi pytaniami etycznymi dotyczącymi granic ingerencji technologii w życie człowieka. Zakazy te mają na celu ochronę godności ludzkiej, autonomii jednostki oraz zapobieganie wykorzystywaniu AI w sposób, który może prowadzić do manipulacji, dyskryminacji lub nadużyć władzy.

Najbardziej kontrowersyjne etycznie są systemy ingerujące w wolną wolę użytkownika, takie jak AI wykorzystujące techniki podprogowe lub analizę emocji w celu wpływania na decyzje. Zastosowania takie wzbudzają pytania o świadomą zgodę, prywatność i wolność wyboru. Podobnie, praktyki social scoringu – oceniania obywateli na podstawie ich zachowań przy użyciu systemów AI – mogą prowadzić do społecznego wykluczenia i naruszeń zasady równości.

Etyczne ryzyka wynikają także z asymetrii informacji między twórcami a użytkownikami systemów AI. Osoby korzystające z usług opartych na algorytmach często nie mają świadomości, jakimi danymi kieruje się system ani jakie są skutki jego decyzji. Może to prowadzić do braku przejrzystości i poczucia bezradności wobec mechanizmów decyzyjnych.

Wreszcie, warto zwrócić uwagę na moralną odpowiedzialność za skutki działania zakazanych systemów. W przypadku automatycznych decyzji podejmowanych przez AI pojawia się pytanie: kto ponosi odpowiedzialność – twórca algorytmu, użytkownik, czy może sama instytucja korzystająca z technologii?

AI Act stara się wyznaczyć granice, w których rozwój sztucznej inteligencji pozostaje zgodny z podstawowymi wartościami etycznymi, takimi jak poszanowanie człowieka, sprawiedliwość i odpowiedzialność. Zakazane zastosowania nie są jedynie niebezpieczne technologicznie – są przede wszystkim moralnie wątpliwe.

Podsumowanie i przyszłość regulacji sztucznej inteligencji

AI Act to pierwszy tak kompleksowy akt prawny regulujący sztuczną inteligencję w Unii Europejskiej, którego celem jest zapewnienie bezpiecznego i etycznego rozwoju tej technologii. Regulacja ta wprowadza jasny podział systemów AI na kategorie ryzyka, z czego najpoważniejsze – tzw. systemy zakazane – są całkowicie niedozwolone ze względu na zagrożenia dla praw człowieka i wartości demokratycznych.

Wprowadzenie AI Act jest odpowiedzią na rosnące obawy społeczne oraz potrzebę zapewnienia przejrzystości i odpowiedzialności w zastosowaniach AI. Ustawodawcy skupiają się nie tylko na przeciwdziałaniu nadużyciom, ale również na wspieraniu innowacji w sposób zrównoważony. Przyszłość regulacji najprawdopodobniej będzie ewoluować wraz z rozwojem technologii – można się spodziewać zarówno aktualizacji przepisów, jak i nowych mechanizmów nadzoru oraz certyfikacji systemów AI.

Warto podkreślić, że AI Act nie jest jedynie restrykcją, ale także próbą stworzenia bezpiecznego środowiska dla twórców i użytkowników sztucznej inteligencji. Dzięki jasnym ramom prawnym, firmy i instytucje będą mogły rozwijać swoje rozwiązania z większą pewnością co do oczekiwań regulacyjnych. W nadchodzących latach kluczowe będzie monitorowanie skuteczności AI Act w praktyce oraz otwartość na zmiany wynikające z dynamicznego postępu technologicznego.

Rozwijanie i skalowanie systemów agentowych 21 maja 2025

CapCut na komputer – jak pobrać i używać wersji desktopowej 19 maja 2025